معرفی واشقان

واشقان،روستایی کوهستانی در بخش فراهان علیا از توابع شهرستان تفرش در استان مرکزی است و محدوده‌ی زمینهای آن محصور به زمینهای روستاهای فشک،خسروان علیا،ماستر،گونه،کنگران،قرمزچشمه و شهر تفرش است.فراهان علیا که واشقان جزئی از آن است،خود قسمتی کوچک از فراهان بزرگ قدیم است که به مرور ایام،تجزیه شد،بخش بزرگی از آن با عنوان فراهان سفلا به شهرستان اراک تعلق گرفت،قسمتی از آن با عنوان فراهان علیا به شهرستان تفرش داده شد و سایر قسمتهایش نیز میان شهرستانهای آشتیان و کمیجان سرشکن شد.فراهان در سه قرن اخیر خاستگاه نامی‌ترین مردان و زنان ایران در حوزه‌های علم و ادب و هنر و سیاست و دیم بوده‌است و واشقان نیز از این قاعده مستثنا نبوده‌است.فراهانیها در خارج از منطقه و بویژه در پایتخت،حضوری پرحجم و کارساز و متشکل داشته‌اند و واشقانیها نیز به سان سایر طوایف فراهانی به صورتی پرحجم در مناصب بالای اداری، و مدارج بالای علمی و ادبی و هنری حضور یافته‌اند،چنانکه از میان آنان می‌توان به استاد فتحعلی واشقانی فراهان،استاد طراز اول خوشنویسی،دکتر ابراهیم واشقانی فراهانی فرزند مرحوم رحمت الله شیمی‌دان بزرگ کشور و مشاور سابق وزیر علوم،دکتر ابراهیم واشقانی فراهانی فرزند علی شاعر نامدار معاصر و دارای نشانهای متعدد ادبیات، و بسیاری دیگر از چهره‌های شاخص جامعه‌ی واشقانی اشاره کرد.فراهان در سطح ایران به دیار علم و ادب و عرفان مشهور است و در خود فراهان،همگان واشقان را گل سرسبد این منطقه می‌دانند و این به سبب هنر همگانی و ذاتی واشقانیها یعنی خوشنویسی و ضریب بالای سواد در جامعه‌ی واشقانیهاست به گونه‌ای که واشقان را از قدیم،روستای میرزایان می‌خواندند. واشقانیها به سان سایر فراهانیها،فارسی را فصیح و کتابی تکلم می‌کنند،اما زبان بومی آنان،شعبه‌ای از زبان خلجی است که با حجم انبوهی از واژه‌های پارسی و پهلوی درآمیخته‌است.برخی طوایف واشقان از قبیل مطلبی‌ها اصالتاً فارس زبان اند و در اثر آمیزش با طوایف خلج‌زبانی که در عهد افشاریه از صالح‌آباد به واشقان مهاجرت کردند،آنان نیز خلج شدند،اما تأثیر خود را بر خلجی صالح‌آبادی به صورت حضور گسترده‌ی واژه‌های فارسی و پهلوی به جا نهادند.طایفه‌ی امّانی نیز که زیرشاخه‌ای از طایفه‌ی کریمی صالح‌آبادی است،از قدیم با عنوان تاتی(تاجیک،فارس زبان)خوانده می‌شدند و این به سبب آمیزش طایفه‌ی امانی با تفرشی‌های فارس زبان است.واشقان دارای طوایف سادات نیز هست و نوادگان قائم مقام فراهانی که از سادات میرفخرایی و هم‌طایفه‌ی مقام معظم رهبری اند، از دیرباز در واشقان سکونت داشته‌اند.همچنین برخی از طوایف واشقانی اصالت قفقازی دارند و از رنگ پوست و شکل جمجمه‌ی برخی واشقانیها نیز می‌توان حدس زد که از بقایای نژاد سیاه برجای مانده از روزگار برده‌داری‌اند.از سوی دیگر واشقانی‌ها با سایر طوایف فراهانی و تفرشی پیوندهای گسترده‌ی خویشاوندی دارند،از جمله بسیاری از اهالی روستای خسروان علیا اصالتی واشقانی دارند و از طایفه‌ی امّانی اند و بسیاری از طوایف تفرش از جمله نوروزیها و شاهعلی ها و قنبریها نیز با طایفه‌ی امانی،دارای پیوند خانوادگی اند. اقتصاد واشقان مبتنی بر زراعت دیم غلات و برخی حبوبات و بادام و انگور،و زراعت آبی حبوبات و میوه‌های کوهستانی از قبیل بادام و گردو و سیب و گلابی و انگور است،اما به سبب کوهستانی بودن اغلب مزارع واشقان و فقدان راههای ماشین‌رو در این مزارع،انتقال میوه‌های آسیب‌پذیر از قبیل انگور و سیب و گلابی به بازارهای خارج از روستا ممکن نیست،انگور به صورت کشمش و دوشاب فراوری می‌شود و سیب و گلابی نیز به صورت برگه و لواشک برای مصرف زمستان ذخیره می‌گردد.واشقان به سبب کوهستانی بودن و وسعت فوق‌العاده‌ی مراتع،دارای دامداری پررونقی بوده که امروزه به سبب کاهش یافتن نیروی جوان ساکن در روستا،این حرفه نیز از رونق افتاده‌است.نساجی و تولید گلیم و جاجیم و پارچه و کیسه و جوراب در واشقان رونق فراوانی داشته و پاچال‌بافان واشقان در کل منطقه‌ی فراهان و تفرش و آشتیان شهرت داشته‌اند اما با پیدایش نساجی ماشینی،این حرفه نیز منسوخ شده‌است. قدمت واشقان بنا بر یافته‌های باستان‌شناختی به شش‌هزار سال پیش بر‌گردد.به نظر می‌رسد که واشقان چندین بار تجدید بنا شده و هربار به سمت پایین‌دست نقل مکان کرده‌است.امروزه در کوهها و تپه‌های بالادست واشقان به هنگام شخم زدن و حفر انهار،آثار دیوارهای گلی و تنور و اسباب خانه بیرون می‌آید.در کوههای تخت رستم نیر که در دورترین حدود واشقان در مجاورت شهر تفرش واقع شده‌است،آثار قلعه‌ای از سنگ و ساروج وجود دارد. فراهان از معدود مناطق ایران است که فرهنگ باستانی ایران را در خود حفظ کرده و این به سبب حصارهای طبیعی این منطقه است که موجب می‌شد دیرتر از سایر نقاط ایران به تسخیر بیگانگان درآید.معروف است که تا قرن چهارم هجری،فراهان به تسخیر فاتحان عرب درنیامده‌بود و آتشکده‌ی آذرگشسب که از سه آتشکده‌ی مهمتر کیش زرتشتی بوده،برای اینکه به چنگ اعراب نیفتد به فراهان منتقل شده بود